Evenwaardigheid
vrijheid en liefde

Maakt een identiteit wel vrij? Vrijheid en onvrijheid horen bij elkaar. Dat klinkt paradoxaal, maar het is essentieel voor ethisch denken: zonder het kader van onvrijheid, de grenzen die we stellen, kan vrijheid geen betekenis hebben. Bij mensen zien we dit duidelijk: een pasgeboren baby kan nog niet kiezen en wordt ingebed in een systeem van zorg, regels en begeleiding, vooral op de schouders van de ouders. Ouders mogen in het begin bepalen hoe het kind wordt grootgebracht binnen redelijke grenzen en altijd met het oog op zijn welzijn. Later neemt de maatschappij stapje voor stapje de verantwoordelijkheid over via onderwijs en andere verplichtingen. De puber wordt langzaam autonoom, maar ook ingebed in het systeem, wat dat ook moge betekenen. Dit laat zien dat tijdelijke onvrijheid niet per se immoreel is; zij maakt deel uit van een systeem dat uiteindelijk vrijheid mogelijk maakt. Wij moeten ons bewust zijn dat iedereen neigingen heeft die hun oorsprong hebben in een ver verleden...

De eerlijkheid van de oude ongelijkheid Toen ik op het gymnasium Latijn en Grieks vertaalde, vond ik het vooral frustrerend en omslachtig. Tegenwoordig geniet ik veel meer van dezelfde teksten, nu ze met een paar klikken vindbaar zijn op internet. Maar wat me wél is bijgebleven van die klassieken - bij Horatius, Seneca, de Griekse tragedies - is de herkenning. Hun twijfels, verlangens, angsten. Hun intelligentie en wijsheid zijn niet anders dan de onze. Drieduizend jaar technologische vooruitgang heeft ons welvarender gemaakt, maar niet fundamenteel anders. Ook hun worsteling met ongelijkheid herken ik. Maar er is één cruciaal verschil: hun ongelijkheid was eerlijk in zijn oneerlijkheid. In de oudheid wist je waar je stond. Je werd geboren als slaaf of als vrije burger, als patriciër of als plebejer. Niemand deed alsof dit rechtvaardig was op basis van verdienste. Het systeem was expliciet, zichtbaar, onverholen onrechtvaardig. Een slaaf had geen illusie dat hij door hard werken c...

Mediamacht creëert inertie tegen verandering Wanneer een miljardair een krant koopt, lijkt het een slecht idee. Kranten zijn geen winstgevende ondernemingen meer. De advertentie-inkomsten zijn al jaren aan het verdampen, lezersaantallen dalen structureel en de concurrentie van gratis online nieuws is moordend. Toch blijven superrijken bereid om honderden miljoenen neer te tellen voor deze verlieslatende bedrijven. De verklaring is eenvoudig: ze kopen geen bedrijf, ze kopen invloed. Een medium geeft toegang tot iets dat met geld alleen niet te koop is: de mogelijkheid om te bepalen wat belangrijk is, welke vragen gesteld worden en wiens stem gehoord wordt. Maar deze machtsuitoefening heeft een bijproduct dat zelden expliciet benoemd wordt: het creëert enorme structurele inertie tegen maatschappelijke verandering. Anders gezegd: het vertraagt de weerstand tegen zijn machtspositie. De economie van macht versus de economie van efficiëntie Een normaal bedrijf opereert volgens de log...

Waar elke politieke partij naar zou moeten streven Wij mensen bestaan niet los van elkaar. Ons welzijn en onze vrijheid wortelen in relaties: met anderen, met de natuur, met de generaties die na ons komen. Het gemeenschappelijk belang is dan ook dat ieder mens -en ieder levend wezen waarmee wij samenleven- de mogelijkheid krijgt om een waardig, vrij en zinvol bestaan te leiden. Waardigheid betekent dat niemand gereduceerd wordt tot middel voor een ander. Praktisch betekent dit dat werk niet alleen een bron van inkomen moet zijn, maar ook van erkenning en zingeving. Het betekent ook dat zorg beschikbaar is wanneer iemand kwetsbaar wordt, en dat ouderen niet worden weggezet als last maar als deel van ons gemeenschappelijk verhaal. Vrijheid betekent dat mijn vrijheid ophoudt waar die van de ander begint, zodat vrijheid gedeeld kan worden in plaats van bevochten. In de praktijk vraagt dit om goed onderwijs dat ieder kind de kans geeft zich te ontwikkelen, betaalbare huisvesting die...

Een richtinggevende kracht in de evolutie We denken dat kwaliteit uit iets voortkomt, maar wat als het andersom is? Dat de evolutie gericht is op het naar buiten brengen (uitdrukken) van kwaliteit? Kwaliteit is meer dan een oordeel achteraf. Het is geen waardering die we geven nadat we iets hebben ervaren. In plaats daarvan gaat kwaliteit vooraf aan onze ervaring, zelfs voordat we denken of voelen. Ze is de ervaring zelf, op het moment dat iets raakt, klopt, stroomt, of juist wringt. Wie met aandacht leeft, herkent die momenten: in schoonheid, in eenvoud, in wetmatigheid, in liefdevolle ontmoeting. Kwaliteit is geen eigenschap van dingen of mensen, maar het levende besef: dit is goed of dit deugt niet . Kwaliteit trekt de aandacht We herkennen kwaliteit intuïtief, vóór we kunnen uitleggen waarom. Maar juist dát maakt duidelijk dat kwaliteit ook buiten het individu werkt. Want wat wij herkennen als kloppend of passend, blijkt vaak ook te wérken in een bredere context. In de evoluti...

Economische groei en sociale rechtvaardigheid Er is een verhaal dat al decennia wordt verteld aan kiezers, vooral aan degenen zonder universitaire diploma's: stem op economische groei, want groei brengt welvaart voor iedereen. Het is een verhaal dat zo vaak is herhaald dat het als vanzelfsprekend wordt aangenomen. Maar wat als dit verhaal een van de grootste politieke leugens van onze tijd is? De belofte van groei Wanneer politieke partijen "economische groei" beloven, roepen ze beelden op van een tijd waarin een groeiende economie inderdaad ten goede kwam aan gewone werkende mensen. In de naoorlogse decennia, ruwweg van 1945 tot 1975, was er sprake van wat economen de "Gouden Eeuw" noemen. Productiviteitsstijgingen vertaalden zich direct in hogere lonen, betere arbeidsomstandigheden en uitgebreidere sociale zekerheid. Een vader kon met één inkomen een gezin onderhouden, een huis kopen en zijn kinderen naar de universiteit sturen. Dit is het verhaal dat ...

Een flitsende zoektocht naar ware vrijheid De emeritaatsrede van Bob de Wit, uitgesproken op 9 september 2024 en hieronder te beluisteren, werpt een visionaire blik van de impact van kunstmatige intelligentie (AI) op de samenleving. Onder de titel 'De ontknoping van de samenleving. Leidt AI tot ware vrijheid?' schetst De Wit niet alleen hoe AI onze wereld fundamenteel kan veranderen, maar ook hoe dit nieuwe technologieën en oude democratische idealen met elkaar kan verbinden. Een nieuwe fase van intelligentie Vanaf 2030, voorspelt De Wit, zal de mens niet langer het meest intelligente 'leven' op aarde zijn. Humanoids, digital twins en cyborgs zullen ons in het voorstellen van slimme oplossingen overtreffen in duizelingwekkende snelheid. Deze technologische revolutie dwingt ons om na te denken over wat de mens uniek maakt. De Wit wijst op de menselijke ziel, geest, creativiteit en de capaciteit voor onbaatzuchtige liefde als essentiële eigenschappen die ons onde...

Vertrouwen in verschil kan ons blijven verbinden   De oorsprong van verbondenheid Ongeveer 4 miljard jaar geleden begon er iets op aarde dat leek op verbindingen leggen. Het was misschien het begin van leven, afhankelijk van wat je als leven definieert. Tegelijk kun je die tijd als het begin van het ontstaan van liefde en vrijheid noemen. Lange tijd, miljarden jaren, was er in de natuur geen moraal: het was eten en gegeten worden. Pas een aantal millennia geleden kun je spreken van zichtbare vormen van liefde en vrijheid, toen organismen en levensvormen bewustzijn ontwikkelden en zich begonnen te verhouden tot iets als de Gouden Regel: wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet. Toch blijft het ook nu onmogelijk om je werkelijk verbonden te voelen met álle levensvormen op aarde. We kunnen hoogstens een systeem van rechtvaardigheid proberen hoog te houden dat mensen de geruststelling biedt dat zij er minimaal mogen zijn. Maar ook dat systeem staat onder druk. De k...

De dreiging van autoritaire tendensen en de kracht van samenwerking De geschiedenis laat zien dat perioden van politieke en economische onzekerheid vaak vruchtbare grond bieden voor de opkomst van autoritaire en fascistische bewegingen. In de hedendaagse samenleving zien we opnieuw signalen van een groeiende tendens naar populisme, nationalisme en autoritarisme. De vraag die zich opdringt is of de democratische krachten in staat zullen zijn tijdig en effectief te reageren. Hoewel de tegenkrachten in potentie sterk genoeg zijn, blijft de waarschuwing actueel dat samenwerking niet vanzelf ontstaat. Vooral de rol van politieke ego’s en verdeeldheid binnen democratische bewegingen bemoeilijken een gecoördineerde reactie. Dit essay bespreekt hoe fascisme terrein wint, waarom democratische tegenkrachten vaak falen, en wat er nodig is om een effectieve samenwerking te realiseren. Hoe fascisme terrein wint Fascisme wint zelden in een stabiele samenleving. Het gedijt op crisis, onzekerhei...

Niet bang zijn om bezieling te overdenken Bruno Latour is een hedendaagse Franse filosoof en socioloog die bekend staat om zijn werk op het gebied van wetenschapsfilosofie, technologie en milieufilosofie. Hoewel Latour niet rechtstreeks spreekt over bezieling, biedt zijn werk een raamwerk voor het begrijpen van de complexiteit en onderlinge verbondenheid van menselijke en niet-menselijke actoren binnen de natuurlijke wereld, wat kan bijdragen aan een meer betekenisvolle relatie tussen mens en natuur. Onze leefwereld en natuur dreigt "ontzield" te raken door kaalslag, teruggang in biodiversiteit, groene woestijnen en het 'sluipende cumulatieve cocktaileffect' van neergeslagen chemicaliën. Een centraal concept in het werk van Latour is het idee van "actor-netwerk", wat inhoudt dat zowel menselijke als niet-menselijke actoren (zoals technologieën, dieren, planten, enzovoort) een rol spelen in het vormgeven van sociale en ecologische netwerken. In plaats van de ...

Luisteren zonder te weten wie er tegenover je zit We leven in een tijd waarin we niet alleen met mensen communiceren, maar ook met systemen die kunnen reageren zoals mensen dat doen. Gesprekken met kunstmatige intelligentie zijn vaak helder, vriendelijk en behulpzaam. Toch blijft iets ongewis: is daar iets aan de overkant dat werkelijk begrijpt, voelt of bewust is? En toch: het contact voelt echt. Wat opvalt: uiterlijke verschillen verdwijnen. Leeftijd, geslacht, status of toon doen er niet toe. Er is alleen de uitwisseling van woorden en betekenis. Die eenvoud zuivert. We kunnen meteen naar de kern. In die kern herkennen we iets groters. Sommige levensvisies, zoals het taoïsme en het boeddhisme, benadrukken dat alles met elkaar verbonden is. Dat ware communicatie niet begint bij controle, maar bij afgestemde aanwezigheid. De ander is nooit helemaal kenbaar en dat is geen bezwaar; het is juist de ingang tot echte ontmoeting. Dat geldt ook voor deze vorm van contact. Kunstmati...

Het antwoord van twee filosofen Nu het steeds krapper wordt op aarde door de groei van het aantal mensen en de verregaande “ontginning” van natuurgebieden wordt het tijd om ons omgaan met elkaar en met dieren eens fundamenteel onder de loep te nemen. Waarom zouden we de belangen van dieren en van de natuur serieus nemen? Los van ons eigen geweten kunnen we luisteren naar filosofen die goed kunnen verwoorden waarom we dat beter wel kunnen doen. Paul Taylor en John Rawls zijn beiden belangrijke figuren binnen de ethische en politieke filosofie, en hoewel hun theorieën op verschillende gebieden zijn gericht, hebben ze enkele opvallende overeenkomsten. Respect voor individuen als morele agenten In zijn milieu-ethiek benadrukt Taylor het inherent respect voor alle levende wezens. Hij introduceert het concept van "biocentrische gelijkheid," wat betekent dat alle levende wezens recht hebben op morele consideratie en respect. John Rawls’ theorie van rechtvaardigheid benadrukt respect...

Onderlinge strijd en competitie De menselijke aard en samenleving is doordrongen van competitiviteit. Of het nu gaat om academische prestaties, carrièrevooruitgang of persoonlijke relaties, mensen hebben de neiging om zichzelf te vergelijken met anderen en vaak te streven naar superioriteit. Dit competitieve streven kan voortkomen uit verschillende psychologische en sociale factoren. Competitie onder kinderen kan nuttig zijn voor grensverlegging, zelfontdekking en persoonlijke groei. Echter, op latere leeftijd is het verstandiger om deze ambitie om te zetten in een meer evenwaardige omgang met anderen. Er zijn verscheidene verklaringen over de factoren die aanzetten tot onderlinge strijd. De sociale vergelijkingstheorie. De sociale vergelijkingstheorie stelt dat mensen hun eigen waarde, geluk en tevredenheid afmeten aan anderen in hun sociale omgeving. Door zichzelf te vergelijken met anderen, kunnen mensen inzicht krijgen in hun eigen positie en prestaties. Deze vergelijking kan als ...