Evenwaardigheid
vrijheid en liefde

Een compliment is zelden puur neutraal Het zit bijna altijd ergens op een schaal tussen verbinding en positionering. Aan de ene kant heb je het compliment als erkenning. Dan zeg je eigenlijk: ik zie iets bij jou wat mij raakt of aanspreekt . Dat is horizontaal. Het vertrekt vanuit gelijkwaardigheid. Bijvoorbeeld: – “Ik merk dat jouw manier van luisteren mij rust geeft.” – “Ik vind het mooi hoe je dat hebt verwoord.” Hier blijft de ander vrij. Jij legt geen norm op, je deelt een ervaring. Aan de andere kant kan een compliment ongemerkt verticaal worden. Dan sluipt er iets van beoordeling of rangorde in: ik beoordeel jou positief volgens mijn maatstaf . Bijvoorbeeld: – “Goed zo, dat heb je netjes gedaan.” – “Wat knap dat jij dat begrijpt.” Dat klinkt vriendelijk, maar het impliceert: ik sta in de positie om te bepalen wat ‘goed’ of ‘knap’ is. Het verschil met erkenning is subtiel maar voelbaar. Er is ook een tussenvorm, die vaak voorkomt: het sociaal smeermiddel. – “Leuke ja...

Over vrijheid, moraliteit en de zondebok Iedere tijd stelt opnieuw de vraag: wat is goed gedrag? Niet alleen voor jezelf, maar ook in het samenleven met anderen en in onze tijd steeds urgenter: in ons omgaan met dieren. Sommigen wijzen op religie als kompas, anderen op de wet, en weer anderen op het eigen gevoel. Maar de Duitse filosoof Immanuel Kant , die leefde aan het eind van de 18e eeuw, koos een andere route: hij vertrouwde op het menselijk verstand . Volgens hem moet je het juiste kunnen ontdekken met je eigen denken, los van traditie of persoonlijk belang. In deze blog verken ik hoe Kant dat bedoelde en wat zijn ideeën vandaag kunnen betekenen. Daarbij betrek ik het denken van René Girard (1923-2015), die liet zien hoe ons verlangen naar rust en controle soms ten koste gaat van een ander, wat mij betreft ook van dieren. Wat als we hun inzichten combineren? Wat is het juiste om te doen? Immanuel Kant (1724-1804) leefde in een tijd van grote veranderingen. Europa kende...

De zelfingenomen blik naar beneden In discussies over ongelijkheid gaat het vaak over geld. Over vermogensbelasting, woningmarkt, werkdruk. Maar onder die cijfers ligt iets fundamentelers: de manier waarop sommige mensen zich meer zijn gaan voelen dan anderen en zich naar die overtuiging ook zijn gaan gedragen. Niet alle ongelijkheid is onrecht. Maar zodra mensen zich structureel op een voetstuk plaatsen en hun gedrag of beleid daarop baseren, raakt het rechtsbeginsel van gelijkheid in het gedrang. Dan ontstaat niet alleen een kloof in welvaart, maar ook in toegang, waardigheid en ruimte. De scheidslijn loopt niet tussen rijk en arm, maar tussen wie zich moreel verheven waant –en daar naar handelt– en wie het uitgangspunt van gelijkwaardigheid serieus neemt in doen en laten. De blindheid van succes als verdienste Het is aantrekkelijk om te geloven dat succes vooral het gevolg is van hard werken. Dat geeft het leven overzicht. Wie bovenaan staat, heeft dat verdiend; wie onderaan b...

Een pleidooi voor emancipatie van alle levende wezens Elkaar beschermen De geschiedenis van de mens is in veel opzichten een geschiedenis van (machts)strijd. Van onderlinge conflicten tot de verovering van land, arbeid en identiteit, telkens klinkt het echo van antagonisme : de neiging om de ander te zien als bedreiging, als object, als dat wat overwonnen of beheerst moet worden. Maar waar deze houding ooit misschien overlevingsvoordeel bood, is zij in onze tijd uitgegroeid tot een mondiale crisis. Want niet alleen mensen onderling, maar ook de natuur, het dier en het leven zelf zijn slachtoffer geworden van deze houding. Steeds meer denkers wijzen op de noodzaak van een andere grondhouding: die van evenwaardigheid , niet alleen tussen mensen, maar ook tussen mens en dier, tussen mens en aarde. Wat betekent dat? En hoe zouden we daar kunnen komen? In wat volgt, worden inzichten van vijf invloedrijke denkers verbonden met de vraag naar het herstel van relatie over de grenzen van het men...

Politiek en journalistiek hebben reflectieve waardering nodig We leven in een tijd waarin snelheid en stelligheid het publieke debat beheersen. Politici worden afgerekend op hun kracht om 'duidelijkheid te geven', journalisten op het vermogen om als eerste te zijn met het nieuws. Meningen razen voorbij in 280 tekens, framing bepaalt de toon en er is zelden tijd –of ruimte– voor twijfel. Maar wie alleen maar snel denkt, denkt niet diep. En een samenleving die haar vermogen tot reflectie verliest, verliest ook haar moreel kompas. De mens beschikt over twee manieren van denken, zo leert de psychologie ons. De bekende ‘dual process theory’ van Daniel Kahneman maakt onderscheid tussen systeem 1 en systeem 2. Systeem 1 is snel, intuïtief en emotioneel. Het is het systeem van de onmiddellijke verontwaardiging, de snelle klik, het reflexmatige oordeel. Systeem 2 is langzaam, bewust en analyserend. Het is het systeem van nuance, twijfel en redelijkheid. Waar systeem 1 ons laat reageren,...

Schuld zonder dader Schuld voelt als ballast: een last op de borst, een knoop in het hoofd, een verhaal dat maar blijft herhalen dat jij niet oké bent. Maar in de ruimte van gewaarzijn is geen dader, geen slachtoffer. Er is alleen verschijnen en verdwijnen. Wat overblijft is verantwoordelijkheid, zonder veroordeling. Liefde, zonder straf.   Iets in jou fluistert: je had het anders moeten doen. Beter. Voorzichtiger. Wijzer. Je kijkt terug en ziet fouten, tekortkomingen, soms schade. En het denken zegt: dat ben jij. Maar ben jij dat echt? Was jij dat, of gebeurde het zoals alles gebeurt? De gedachte ‘ik deed het’ komt later. De veroordeling ook. De straf is in je hoofd. Maar in werkelijkheid is geen dader aan te wijzen. Alleen een gebeurtenis. Een beweging. Wat blijft is pijn. En pijn vraagt om aanwezigheid. Niet om straf. Wat blijft is de ander. En de ander vraagt geen schuld, maar echtheid. Luister. Voel. Verantwoordelijkheid...

Schuldvraag vermijden en gesprek over onrecht belemmeren Het menselijk vermogen om verantwoordelijkheid af te schuiven is een opvallend fenomeen. Het lijkt voort te komen uit een diepgewortelde gewoonte: de neiging om straf te ontwijken, een patroon dat vaak al in de kindertijd wordt gevormd. Dit gedrag, hoewel begrijpelijk, kan in volwassenheid belemmerend werken, vooral in discussies over onrecht. Hoe kunnen we deze reflex overstijgen en een vruchtbare dialoog over rechtvaardigheid voeren? Schuld en straf: de erfenis van de kindertijd Opvoeden tot vrede Als kwetsbare kinderen leren we al vroeg dat het erkennen van fouten vaak leidt tot straf. Deze associatie met negatieve consequenties vormt een defensief patroon: "Ik ben het niet geweest!" of "Het is niet mijn schuld!". Dit mechanisme, bedoeld om pijn te vermijden, blijft in subtiele vormen bestaan. Wanneer volwassenen worden geconfronteerd met hun mogelijke rol in een onrechtvaardige situatie, roept dit dezelfde...

Het gevecht om de waarheid Waar twee vechten wordt gezegd "daar hebben twee schuld". Er wordt gesuggereerd dat beiden dan ook evenveel schuld hebben en dat "de waarheid in het midden ligt". Het idee achter deze uitspraak is dat extremen vaak onrealistisch of onpraktisch zijn en dat de waarheid vaak ergens tussen deze extremen ligt. Dit kan betekenen dat beide partijen een deel van de waarheid in hun standpunt hebben, maar ook dat er vaak compromissen nodig zijn om tot een werkbare oplossing te komen. Hoewel deze uitspraak in sommige gevallen nuttig kan zijn als een manier om een evenwichtige benadering van de waarheid te bevorderen, is het belangrijk om op te merken dat dit niet altijd het geval is. Er zijn situaties waarin een van de uitersten meer waarheid bevat dan de andere, en het is belangrijk om open te staan voor deze mogelijkheid. Bovendien kan het idee van "de waarheid ligt in het midden" leiden tot het idee dat het altijd nodig is om een comp...

Het bezit van macht als doel Friedrich Nietzsche is beroemd geworden met zijn boek Der Wille zur Macht . Daarin beschrijft hij dat elke kracht in het universum de andere krachten wil beheersen. Nietzsche maakt duidelijk dat mensen het bezitten van macht als belangrijk doel zien. Wie macht heeft kan anderen voor zich laten werken. Met de opbrengst hoopt hij de eigen belangen te dienen. Het verklaart mede waarom zo weinig mensen evenwaardigheid voor ogen hebben. Het is maar de vraag of machtswellust de gewenste uitkomsten heeft. Het roept al snel angst bij de ander op en schept daarmee afstand. Wanneer je mensen met macht kunt vertrouwen leveren ze veiligheid. Tot voor kort kenden vrijwel alleen degenen die aan de macht waren welvaart. Koning, keizer, admiraal: macht en welvaart wilden ze allemaal. Samenwerken in het verleden was vaak samen vechten tegen anderen. Pas toen het marktdenken bijna globale omvang kreeg hebben machthebbers hun macht weten te consolideren en uit te bouwen zon...