Anderen stimuleren of onderwerpen?
Competitie heeft positieve en negatieve kanten
In onze samenleving zijn we van kinds af aan ons aan het meten met anderen. De opvoeding is deels gericht op een zo hoog mogelijke positie in de maatschappij. Via sport en spel oefenen we daarin. Ook in de media is het kijken naar mensen die zich meten met anderen een populaire vorm van ontspanning. Denk aan de Olympische Spelen, quizzen, Wie is de mol?
De competitie heeft positieve en negatieve kanten. De positieve kant van sport en spel is grenzen verleggen, gezelligheid en ongemerkt conditietraining. De negatieve kant kan zijn dat mensen zich nooit evenwaardig opstellen, waardoor er altijd een meer of minder openlijke strijd is. Er zijn sportvrienden, maar is er echte verbroedering met mensen buiten de eigen kring? Ook voor een liefdesrelatie kan een focus op winnen van de ander de dood in de pot zijn. Onevenwaardigheid blokkeert de liefde.
Acht vormen van ego
In zijn boek Authentiek Leiderschap onderscheidt Bas Blekkingh acht vormen van een ego. De ego's zijn zo gekozen dat zij verschillen in de manier waarop zij proberen een positie ten opzichte van een ander te bereiken. Blekkingh gaat er vanuit dat wanneer mensen zich niet veilig voelen zij zich proberen te manoeuvreren in een hogere positie ten opzichte van een ander. Of de ander in een lagere positie, wat op hetzelfde neerkomt.
De acht vormen zijn:
- De trotse, de opschepper
- De zelfstandige, de solist
- De schuldeloze, het slachtoffer
- De rustige, de wegduiker
- De aardigerd, de slijmbal
- De relativerende, de afgunstige
- De adviseur, de paternalist
- De krachtige, de sloper
Authenticiteit versus ego
Het moge duidelijk zijn dat het hebben van een ego belemmerend kan zijn voor de kwaliteit van een relatie omdat niemand gedwongen wil worden in een onderliggende positie. Toch komt een evenwaardige verhouding niet zo maar tot stand of houdt lang stand. Blekkingh onderscheidt duidelijke verschillen tussen authentiek gedrag en ego-gedreven gedrag:
Authenticiteit kenmerkt zich door gedrag waarbij positie onbelangrijk is. De intentie is dat jij en de omgeving groeien. Je creëert positieve drive bij anderen, geeft onvoorwaardelijk en verdiept relaties. Dit genereert energie en komt voort uit 'willen' en interne normen en waarden. Het is duurzaam, redeneert vanuit overvloed en is gericht op 'zijn'.
Ego-gedreven gedrag daarentegen is gericht op bovenliggend gedrag waarbij positie juist belangrijk is. De intentie is dat jij groeit, vaak ten koste van anderen. Je creëert angst bij anderen, geeft voorwaardelijk en houdt relaties oppervlakkig. Dit kost energie en komt voort uit 'moeten' en externe normen. Het moet steeds opnieuw bevestigd worden, redeneert vanuit schaarste en is gericht op 'hebben'.
Deze verschillen tussen authenticiteit en ego maken duidelijk welke kant we kunnen op ontwikkelen om van ons ego een ondersteunend onderdeel van onze persoonlijkheid te maken. Je kunt gelukkiger worden door voor authenticiteit te kiezen. Iemand die zelf gelukkig is kan gemakkelijker bijdragen aan het geluk van anderen.
Montessori's visie op competitie
Montessori was kritisch over de rol van competitie in het onderwijs en haar bredere implicaties voor de samenleving. Haar zorg over competitie was geworteld in het idee dat competitie vaak leidt tot vergelijkingen tussen individuen, waarbij sommigen als winnaars worden aangemerkt en anderen als verliezers. Ze geloofde dat dit winnen of verliezen de basis legt voor gevoelens van superioriteit of inferioriteit, wat op zijn beurt kan leiden tot conflicten en ongelijkheid in de maatschappij.
Je groei (mentaal en spiritueel) zit in het feit dat je in steeds moeilijkere of onveiligere omgevingen je ego's minder nodig hebt. Je haalt het beste uit jezelf en de samenwerking met de ander door je evenwaardig op te stellen. Bij een te grote gerichtheid op competitie is er geen ruimte meer voor evenwaardigheid. Het perspectief verschuift van samen groeien naar individueel winnen, van verbinding naar vergelijking, van 'zijn' naar 'hebben'.
De uitdaging is om de positieve kanten van competitie - het verleggen van grenzen, de motivatie om beter te worden, de gezelligheid van gezamenlijke activiteiten - te behouden zonder in de val te trappen van permanente positionering. Sport en spel kunnen ons leren omgaan met winnen en verliezen, maar ze hoeven ons niet te leren dat elke menselijke interactie een competitie is. De kunst is om competitie te gebruiken als middel tot groei, niet als doel op zich, en om ondertussen onze fundamentele evenwaardigheid als mensen te blijven erkennen.
