Evenwaardigheid
vrijheid en liefde

Filosofisch en politiek woordenboek De stelling "Woorden doen ertoe" biedt een rijke basis voor zowel filosofische als politieke reflectie. In dit blog een overzicht van woorden die het tekstuele speelveld beschrijven. De kracht van woorden ligt in hun vermogen om echte verbinding en begrip te bevorderen, maar dit vereist ook oprechtheid, empathie en wederzijdse bereidheid om te communiceren. Filosofische reflectie Taal en realiteit Linguïstisch relativisme Volgens deze theorie, die nauw verbonden is met de werken van Sapir en Whorf, bepaalt taal hoe we de wereld waarnemen. Woorden en hun betekenissen kunnen dus onze realiteit vormgeven. Het gebruik van verschillende woorden kan verschillende interpretaties en realiteiten oproepen. Wittgenstein In zijn latere werk benadrukt Wittgenstein dat de betekenis van woorden afhangt van hun gebruik in de taal. Woorden krijgen betekenis binnen specifieke taalspelen en het begrijpen van een woord is het begrijpen van het gebruik ervan bi...

Politiek en journalistiek hebben reflectieve waardering nodig We leven in een tijd waarin snelheid en stelligheid het publieke debat beheersen. Politici worden afgerekend op hun kracht om 'duidelijkheid te geven', journalisten op het vermogen om als eerste te zijn met het nieuws. Meningen razen voorbij in 280 tekens, framing bepaalt de toon en er is zelden tijd –of ruimte– voor twijfel. Maar wie alleen maar snel denkt, denkt niet diep. En een samenleving die haar vermogen tot reflectie verliest, verliest ook haar moreel kompas. De mens beschikt over twee manieren van denken, zo leert de psychologie ons. De bekende ‘dual process theory’ van Daniel Kahneman maakt onderscheid tussen systeem 1 en systeem 2. Systeem 1 is snel, intuïtief en emotioneel. Het is het systeem van de onmiddellijke verontwaardiging, de snelle klik, het reflexmatige oordeel. Systeem 2 is langzaam, bewust en analyserend. Het is het systeem van nuance, twijfel en redelijkheid. Waar systeem 1 ons laat reageren,...

De grond van het bestaan Er bestaat een manier van in de wereld staan die zowel diep spiritueel als radicaal politiek is. Het begint met een fundamenteel inzicht: vrijheid en liefde zijn geen menselijke uitvindingen, maar voorwaarden die in de werkelijkheid zelf zijn geworteld. Ze stromen als het ware door het bestaan heen, niet als persoonlijke geschenken van een afstandelijke godheid, maar als de grondstructuur van waaruit leven zich kan ontplooien. Deze visie ziet God niet als een wezen dat van buitenaf ingrijpt, maar als de bron van deze voorwaarden zelf. God staat buiten tijd en ruimte, maar is tevens werkzaam in alles wat wordt en groeit. In de miljarden jaren van kosmische en biologische evolutie -van materie naar bewustzijn, van instinct naar vrijheid, van overleven naar liefde- manifesteert zich iets dat we kwaliteit kunnen noemen. Het leven zoals wij het nu kennen is een geschenk van deze lange wordingsgeschiedenis: we kunnen vrij zijn, liefhebben, genieten van de rijkdom...

Oude mechanismen in een nieuwe tijd We leven in een tijd waarin religieuze macht grotendeels is verdampt, waarin toerisme en internet grenzen hebben vervaagd en waarin kennis ogenschijnlijk voor iedereen beschikbaar is. Op het eerste gezicht lijken de klassieke mechanismen van machtsverwording -censuur, nepotisme, dogma’s- achterhaald. Maar wie beter kijkt, ziet dat deze oude patronen niet verdwenen zijn, maar van gedaante zijn veranderd . Onder het oppervlak zijn ze springlevend, in een digitale, financiële en psychologische vermomming. Macht is geen zonde op zichzelf. Macht is het vermogen om iets te laten gebeuren, nodig voor bestuur, samenwerking, vooruitgang. Maar wanneer macht zichzelf gaat dienen in plaats van het gemeenschappelijk belang, ontstaat verwording . En dat gebeurt zelden van de ene op de andere dag. Verwording is meestal een proces van gewenning, vereenzaming en onaanspreekbaarheid met als stille katalysator: duur . Wie te lang aan de macht is, verliest scherpt...

Een oproep tot een zuiver politiek debat In een tijd waarin het politieke debat steeds meer polariseert, zien we een zorgwekkende toename van het gebruik van drogredeneringen door politici. Deze retorische trucs ondermijnen niet alleen de kwaliteit van ons democratisch proces, maar beschadigen ook het vertrouwen van burgers in de politiek. Het wordt tijd voor een systematische aanpak van dit probleem. Een democratie functioneert alleen goed als het debat eerlijk en inhoudelijk wordt gevoerd. Door drogredeneringen systematisch te monitoren en te ontmoedigen, kunnen we de kwaliteit van ons politieke discours verbeteren. Dit vraagt om moed van onze volksvertegenwoordigers en een gezamenlijke inzet voor een betere politieke cultuur. De impact van drogredeneringen Drogredeneringen zijn meer dan alleen maar fouten in de argumentatie . Ze - vertroebelen het zicht op de werkelijke problemen; - maken emotie belangrijker dan feiten; - verhinderen constructieve oplossingen; - ondermijnen het vert...

Beloon doen en beloon laten Doen en laten in evenwicht Het lastige van duurzaam gedrag is dat wat je doet zichtbaar is en wat je laat niet. En wat je laat kan wel eens veel duurzamer zijn dan wat je doet. Maar een mens wordt zelden beloond voor wat hij laat. Een vliegreis maken belast het milieu en het niet doen niet. Wie vliegreizen minder aantrekkelijk wil maken kan de belasting op kerosine verhogen en dat kost de vliegreiziger geld en wie niet vliegt niet. Maar net als emissierechten voor de industrie kun je ook vliegrechten uitgeven. Wie dan (ver of vaak) wil vliegen moet dan extra rechten opkopen van iemand die van zijn rechten geen gebruik maakt. Wie niet gaat vliegen en zijn rechten verkoopt wordt dan beloond met geld.   Wie niet gaat vliegen en zijn rechten niet verkoopt, heeft invloed op het aantal vliegkilometers dat gemaakt wordt.  Kortom dit voorstel van emissierechten zou een effectieve uitvoering zijn van duurzaam doen en laten. Het is uiteraard aan de polit...

Hoe maken we dat bespreekbaar? Onze samenleving wordt gekenmerkt door een intensieve consumptiementaliteit. Mensen werken hard, kijken uit naar vakanties, en boeken regelmatig vliegreizen naar zonnige bestemmingen om even te ontsnappen aan hun dagelijkse verplichtingen. Deze vrijetijdsbesteding lijkt onschuldig, maar draagt significant bij aan de klimaatcrisis. Toch beschouwt bijna niemand zijn of haar bijdrage als noemenswaardig. Dit gebrek aan persoonlijke verantwoordelijkheid wordt versterkt door een politieke dynamiek waarin verantwoordelijkheid nemen als moeilijk en onnodig wordt weggezet. In de politiek zien we een zorgwekkend fenomeen: partijen (regering, overheid) die weigeren verantwoordelijkheid te nemen voor structurele problemen, zoals klimaatopwarming, stikstofoverschot en natuurverwaarlozing, laten actie- en belangengroepen steeds vaker conflicten oplossen met de rechterlijke macht. Ineffectieve beleidsmaatregelen worden door de oppositie of actiegroepen voorgelegd aan re...

Hoe een kleine politieke partij geen strategische stemmers verliest Mensen die strategisch stemmen doen iets tegelijk logisch en onlogisch. Logisch, omdat ze proberen te voorkomen dat hun stem “verloren” gaat. Onlogisch, omdat ze bewust kiezen voor een partij die hun overtuiging niet helemaal vertegenwoordigt. Daardoor is de verkiezingsuitslag vaak geen zuivere afspiegeling van wat er onder het volk leeft, maar eerder een weerslag van angst, slimme campagnes en de dynamiek van macht. Zelf geloof ik dat we uiteindelijk het meeste belang hebben bij stemmen vanuit overtuiging. Alleen dan ontstaat er een politiek landschap waarin de inhoud leidend is en niet alleen de calculatie. Maar ik zie ook het risico: wie stemt op een kleine partij die onvoldoende invloed weet te organiseren, draagt mogelijk bij aan versplintering. En dat opent de deur voor partijen die met een relatief klein aandeel aan stemmen toch de grootste worden en zo het voortouw mogen nemen ook al vertegenwoordigen ze inhou...

De relationele vrijheid van Eva von Redecker In onze tijd denken veel mensen bij vrijheid vooral aan het recht om zelf keuzes te maken, om je mening te geven, om spullen te hebben of om te kopen wat je wilt. Maar filosofe Eva von Redecker kijkt daar heel anders naar. Zij zegt: vrijheid is niet iets wat je in je eentje bezit. Echte vrijheid ontstaat pas in goede relaties met anderen en met de wereld om je heen. Vrijheid is iets kwetsbaars dat alleen kan bestaan als we zorgen voor elkaar en voor het leven zelf. In haar werk, met name in Revolution für das Leben (2020), stelt ze dat ware vrijheid alleen mogelijk is wanneer de voorwaarden voor het leven zelf worden beschermd en gedeeld. Dat betekent ook: vrijheid veronderstelt zorg, wederkerigheid en het kunnen weigeren mee te draaien in een systeem dat leven ondermijnt. Soms betekent dat: niet doen. Niet kopen. Niet doorgaan. Niet instemmen. Vrijheid als wederkerige bestaansruimte Von Redecker breekt met het klassieke liberale idee...

Een pleidooi voor emancipatie van alle levende wezens Elkaar beschermen De geschiedenis van de mens is in veel opzichten een geschiedenis van (machts)strijd. Van onderlinge conflicten tot de verovering van land, arbeid en identiteit, telkens klinkt het echo van antagonisme : de neiging om de ander te zien als bedreiging, als object, als dat wat overwonnen of beheerst moet worden. Maar waar deze houding ooit misschien overlevingsvoordeel bood, is zij in onze tijd uitgegroeid tot een mondiale crisis. Want niet alleen mensen onderling, maar ook de natuur, het dier en het leven zelf zijn slachtoffer geworden van deze houding. Steeds meer denkers wijzen op de noodzaak van een andere grondhouding: die van evenwaardigheid , niet alleen tussen mensen, maar ook tussen mens en dier, tussen mens en aarde. Wat betekent dat? En hoe zouden we daar kunnen komen? In wat volgt, worden inzichten van vijf invloedrijke denkers verbonden met de vraag naar het herstel van relatie over de grenzen van het men...

Hoe onderwijs, gemeenschap en politiek samen kunnen helen Het zal lang duren voordat de bevolkingsgroepen die nu met elkaar op leven en dood strijden weer vreedzaam kunnen samenleven. Bij veel inheemse volken als de Indianen (bijvoorbeeld de Iroquois) leeft de overtuiging dat heling een proces is dat zich uitstrekt over meerdere generaties. De gedachte aan wel zeven generaties geduld hebben en vooruit denken vormt een beeld voor een horizon die zowel eeuwig durend als realistisch is: zwaar collectief trauma heeft tijd nodig, vaak langer dan een mensenleven. Dit perspectief nodigt ons uit om geduld te oefenen, niet te denken in snelle oplossingen, maar te vertrouwen op een langzaam rijpingsproces dat de diepte van menselijke verbondenheid respecteert. Inheemse tradities gebruiken mythen, symbolen en verhalen om wijsheid en patronen door te geven. Zij werken niet met scherpe tegenstellingen (goed/fout, vriend/vijand), maar zoeken balans en complementariteit. Een ander voorbeeld van g...

Hoe onze prestatiemaatschappij ons verlamt In de moderne samenleving lijkt angst alomtegenwoordig. Niet langer beperkt tot concrete dreigingen zoals oorlog of armoede, heeft angst zich ontwikkeld tot een diffuse, ongrijpbare kracht die ons dagelijks leven binnendringt. Dit fenomeen is diep verweven met de prestatiemaatschappij, waarin zelfoptimalisatie en onbegrensde mogelijkheden niet langer bevrijdend werken, maar juist verlammend. Filosoof Byung-Chul Han analyseert hoe deze dynamiek leidt tot een cultuur van zelfuitbuiting, onzekerheid en permanente angst. Zelfuitbuiting en de angst om te falen In de traditionele samenleving werden individuen onderworpen aan externe machtsstructuren die hen discipline oplegden. Han verwijst naar Michel Foucaults analyse van de "disciplinaire macht," waarin instituties zoals scholen, gevangenissen en kerken gedrag dicteerden. In de hedendaagse neoliberale samenleving is deze dwang grotendeels vervangen door een subtielere, maar ingrijpender...

Taboe op bekwaamheid In de geschiedenis zien we telkens golfbewegingen in de manier waarop samenlevingen omgaan met kennis, macht en gezag. Waar in de twintigste eeuw de nadruk lag op het zo hoog mogelijk opleiden van jongeren, zien we nu dat juist praktisch geschoolden vaak betere kansen hebben op een goedbetaalde baan. Tegelijkertijd ontstaat er bij een deel van de bevolking een zekere scepsis tegenover hoogopgeleiden en technocraten. In de politiek leidt dit tot een verschuiving waarbij ministers met minder bestuurlijke ervaring naar voren worden geschoven en leiderschap vaker gezocht wordt in nabijheid tot ‘het volk’ dan in expertise. Wat daarbij meespeelt, is een taboe op het bespreekbaarmaken van bekwaamheid . Hoger opgeleiden durven vaak niet hardop te zeggen dat kandidaten zonder bestuurlijke ervaring of diepere kennis mogelijk te weinig in huis hebben om complexe ministersposten goed te vervullen. De angst om neerbuigend, snobistisch of verheven te lijken, zorgt ervoor dat...

Eerlijke economie begint bij gelijke informatie Sommige mensen verdienen hun geld door keihard te werken. Anderen door slim te beleggen. Maar er bestaat ook een kleine, onzichtbare groep die geld verdient zonder risico, zonder arbeid en zonder zichtbare verdienste. Hun geheim? Ze weten eerder dan jij en ik wat er politiek besloten wordt. En in een wereld waarin beleid steeds vaker ingrijpt in de economie, is dat een goudmijn. De geschiedenis (bijvoorbeeld de dotcom-bubbel rond de eeuwwisseling) laat zien dat elke keer als er een grote beweging is op de beurs, geld verschuift van de minder geïnformeerde naar de meer geïnformeerde partij. In dit blog drie terreinen waarop deze invloed (naast invoerheffingen) zichtbaar is: energie, landbouw en defensie. Drie sectoren die ons direct raken in de portemonnee en in ons hoofd. We voelen het aan de kassa van de supermarkt, op de energierekening, of in de spanning als er weer berichten zijn over oorlogsdreiging. En ondertussen zijn er mensen die...

Inclusief en en-en denken Jacques Derrida (1930–2004) heeft met zijn filosofie een fundamentele kritiek geleverd op de Westerse denktraditie, die volgens hem doordrongen is van zogenaamde metafysische hiërarchieën. Dit zijn dualistische tegenstellingen waarin de ene term als superieur wordt beschouwd ten opzichte van de andere. Voorbeelden hiervan zijn geest/lichaam, cultuur/natuur en rede/gevoel. Derrida’s werk richt zich op het blootleggen, uitdagen en herinterpreteren van deze structuren, met als doel een nieuwe, meer gelijkwaardige manier van denken mogelijk te maken. Wat zijn metafysische hiërarchieën? In de Westerse filosofie worden concepten vaak in paren geordend, waarbij de eerste term doorgaans wordt gepresenteerd als dominant of hoger in waarde. Zo wordt de rede bijvoorbeeld vaak gezien als superieur aan het gevoel, omdat rationeel denken betrouwbaarder zou zijn dan emotionele impulsen. Dergelijke hiërarchieën hebben diepe invloed op hoe mensen de werkelijkheid begrijpen en ...