Een constructief principe achter ons gedrag
Over vrijheid, moraliteit en de zondebok
Elke tijd stelt opnieuw de vraag: wat is goed gedrag? Niet alleen voor jezelf, maar ook in het samenleven met anderen. In onze tijd wordt die vraag steeds dringender in de omgang met dieren. Sommigen zien religie als kompas. Anderen kijken naar de wet of naar hun eigen gevoel. De Duitse filosoof Immanuel Kant koos aan het eind van de 18e eeuw een andere route. Hij vertrouwde op het menselijk verstand. Volgens hem kun je met je eigen denken ontdekken wat juist is, los van traditie of eigenbelang.
In deze blog verken ik wat Kant daarmee bedoelde en wat zijn ideeën vandaag kunnen betekenen. Daarnaast zet ik het denken van René Girard (1923-2015). Hij liet zien hoe een groep haar rust soms herstelt ten koste van een ander. Wat mij betreft gaat dat ook ten koste van dieren. Wat gebeurt er als we hun inzichten combineren?
Wat is het juiste om te doen?

Immanuel Kant (1724-1804) leefde in een tijd van grote veranderingen. De Verlichting was in volle gang. In Amerika en Frankrijk braken revoluties uit. Mensen gingen steeds meer zelf nadenken, in plaats van alleen te luisteren naar kerk of koning. In dat klimaat stelde Kant een eenvoudige maar krachtige vraag: hoe weet je wat goed is?
Het goede hing voor hem niet af van je geloof, je gevoel of wat anderen zeggen. Wat juist is, moet je met je eigen verstand kunnen nagaan. Zo kwam hij tot zijn bekendste idee: de categorische imperatief.
Dat klinkt ingewikkeld, maar in gewone woorden komt het hierop neer:
“Doe alleen iets als je kunt willen dat iedereen het in dezelfde situatie zou doen.”
Neem liegen om ergens mee weg te komen. Stel je voor dat iedereen dat zou doen. Dan gelooft niemand meer wat een ander zegt. Ook jouw leugen werkt dan niet meer. De regel ondermijnt zichzelf. Dus: niet doen.
Het gaat Kant om het principe achter je gedrag. De vraag is niet “Wat levert het me op?”, maar “Kan ik deze regel voor iedereen laten gelden?”
Kant gaf de imperatief nog een tweede vorm: behandel een mens nooit alleen als middel, maar altijd ook als doel op zich. Een ander is geen gereedschap voor jouw plannen.
Geen vrijheid zonder verantwoordelijkheid
Kant zegt ook iets belangrijks over vrijheid. Veel mensen denken: “Vrijheid is dat niemand me zegt wat ik moet doen.” Voor Kant is vrijheid veel meer dan dat.
Echt vrij ben je pas als je jezelf regels geeft die moreel kloppen.
Doe je gewoon waar je zin in hebt, dan ben je volgens Kant niet vrij. Dan word je gestuurd door je verlangens, je angsten of je gewoontes. Vrij ben je als je zelf kiest voor wat juist is, ook als dat lastig is of tegen je eigen belang ingaat. Dat is morele volwassenheid.
Vrijheid zonder verantwoordelijkheid is dus geen echte vrijheid. Ik voeg daaraan toe: ze leidt vroeg of laat tot onrecht en conflict. Zoals de geschiedenis steeds opnieuw laat zien, leidt ze ook tot het zoeken naar een zondebok.
De zondebok en de vicieuze cirkel van geweld
Hier komt de Frans-Amerikaanse denker René Girard in beeld. Hij dacht diep na over geweld tussen mensen. Volgens hem nemen we onze verlangens over van anderen. We willen iets omdat een ander het wil: dezelfde status, dezelfde plek, hetzelfde bezit. Zo gaan we op elkaar lijken en worden we rivalen. Wordt die spanning te groot, dan zoekt een groep iemand om de schuld te geven. Dat is de zondebok: een persoon of groep op wie alle woede zich richt. Na de uitstoting of de dood van de zondebok keert de rust tijdelijk terug.
Vroeger waren dat vaak heksen, vreemdelingen of mensen die ‘anders’ waren. Maar ook dieren zijn eeuwenlang als zondebok gebruikt. Het woord zelf herinnert eraan. In het Oude Testament werden de zonden van het volk op een bok gelegd, die daarna de woestijn in werd gestuurd. Dieren werden geofferd om ‘onze’ zonden af te kopen. Volgens Girard kwam het dierenoffer vaak in de plaats van een menselijk slachtoffer. Ook nu nog richten spanningen zich op dieren. Denk aan stierengevechten of aan dieren die mishandeld worden, simpelweg omdat ze weerloos zijn.
Girard laat zien dat vrede die rust op het opofferen van een ander –mens of dier– nooit echte vrede is. Het is uitgestelde chaos.
Wat zouden Kant en Girard samen zeggen?
Leg je Kant en Girard naast elkaar, dan wordt één ding duidelijk:
Echte vrede vraagt dat we niemand opofferen voor onze eigen rust. Niet de buurman, niet de vreemdeling en ook niet het dier.
Eerlijk is eerlijk: Kant zelf trok die conclusie niet. Voor hem hadden alleen redelijke wezens morele waarde. Dieren wreed behandelen vond hij verkeerd, maar vooral omdat wreedheid tegen dieren mensen ook hard maakt tegenover elkaar. Toch kun je zijn vraag ook over dieren stellen:
“Kan ik willen dat het voor iedereen een regel wordt dat je een weerloos wezen mag gebruiken of doden, alleen omdat het je uitkomt?”
Of eenvoudiger, met de gouden regel: “Wil ik zelf behandeld worden zoals ik dieren behandel?”
Is het antwoord nee, dan weet je wat je te doen staat. Dieren kunnen misschien niet redeneren zoals mensen. Maar juist hun kwetsbaarheid roept ons op tot verantwoordelijkheid. Net als wij willen ze vrij leven.
Moreel handelen
Moreel handelen begint volgens Kant niet bij grote idealen of wereldvrede. Het begint bij het alledaagse kiezen voor het juiste, ook als niemand kijkt en ook als je er niets voor terugkrijgt. Voor mij hoort daar ook bij wat ik eet.
Girard voegt daar iets aan toe: wees waakzaam voor je neiging om de schuld buiten jezelf te leggen. Zolang we anderen –of dieren– gebruiken als afvoerput voor onze angst en frustratie, komt er geen blijvende vrede.
Vrijheid zonder morele grenzen maakt anderen tot middel.
Moraliteit zonder mededogen maakt slachtoffers van de zwaksten.
Vrede zonder zondebok begint bij onszelf
en bij hoe we omgaan met wie niet terug kan praten.