Vrijheid die voedt of vrijheid die verteert
Innerlijke bevrijding, zelfbegrenzing en het dier als morele spiegel
Van ritueel naar vergetelheid
Twintig jaar geleden schreef ik over dieren, voedsel en innerlijke bevrijding. Teruglezend valt niet op hoe gedateerd die tekst is, maar hoe actueel. Niet omdat de omstandigheden hetzelfde zijn gebleven, maar omdat de spanning die toen al zichtbaar was, zich sindsdien heeft verdiept. De vraag die toen impliciet werd gesteld, klinkt vandaag luider dan ooit: wat bedoelen wij eigenlijk met vrijheid?
Vooruitgang of vermomde afhankelijkheid
Die begrenzing is grotendeels verdwenen. Het directe contact tussen mens en landbouwhuisdier is afgenomen, terwijl de vleesconsumptie en daarmee de onvrijheid van dieren is toegenomen. Tegelijkertijd is het vrijheidsideaal van de mens steeds expansiever geworden. Meer keuze, meer snelheid, meer consumptie, meer mogelijkheden om zichzelf te onderscheiden. Dat alles noemen we vooruitgang.
Maar vooruitgang is niet per definitie bevrijding.
Vrijheid is in de loop der tijd verworden tot een slogan. Vaak betekent zij: met rust gelaten worden, of kunnen doen wat men wil. Maar een vrijheid die anderen schaadt, of zichzelf uitholt, is geen volwassen vrijheid. Zij is technisch mogelijk, maar existentieel leeg.
De leegte van keuzevrijheid
Wie zich laat meeslepen door prikkels, verslavingen en verleidingen is op papier vrij, maar in de praktijk afhankelijk. Wanneer mensen gemakkelijk te manipuleren zijn, slecht geïnformeerd of voortdurend reactief, kunnen zij formeel vrij zijn, maar missen zij feitelijke autonomie.
Voedsel als voorbeeld
Dat geldt ook voor voedsel. Zoals Michiel Korthals beschrijft, smaakt fastfood overal hetzelfde en werkt het verslavend. Uniformiteit en gemak maskeren verlies aan vitaliteit. Wat geldt voor voeding, geldt ook voor informatie, voor werk, voor sociale relaties. Overbemesting leidt tot stress, niet tot groei.
Innerlijke bevrijding en zelfbegrenzing
Innerlijke bevrijding ontstaat niet door meer toe-eigening, maar door onderscheidingsvermogen. Door ruimte te scheppen. Door gepaste afstand, wat ook respect genoemd kan worden. Respect is niet iets doen, maar vaak iets nalaten. Weten waar je vrijheid ophoudt en die van de ander begint, mens én dier.
Respect als afstand én betrokkenheid
Respect vraagt zelfbeheersing, maar geen onverschilligheid. Het is de spanning tussen betrokken zijn en afstand houden. Tussen zelfontplooiing en zelfbegrenzing.
Het dier als morele toetssteen
Juist hier raakt de vrijheid van de mens direct aan de vrijheid van het dier. Het dier vormt een morele spiegel. Niet omdat het dier moreel superieur zou zijn, maar omdat het geen toegang heeft tot de mechanismen waarmee mensen hun handelen rechtvaardigen. Hun onvrijheid is zichtbaar, juist omdat zij niet wordt verhuld door taal.
Spiritualiteit met een blinde vlek
Opvallend is hoe weinig spirituele zoektochten dit betrekken. Veel mensen zoeken stilte, natuur en verbondenheid, maar kijken weg van het dier dat in eenzame afzondering leeft in stallen. Die blinde vlek is geen toeval. Zij markeert een grens waar innerlijke vrijheid ongemakkelijk wordt, omdat zij consequenties vraagt.
Vrijheid, gelijkheid en mededogen
Innerlijke bevrijding vraagt geen perfectie en biedt geen garantie op geluk. Zij vraagt het toelaten van gevoelens, ook ongemakkelijke. Zij vraagt zelfbegrenzing, terwijl de buitenwereld voortdurend aanspoort tot grenzeloosheid. Zij vraagt dat mensen hun eigen aandeel zien in systemen die anderen afhankelijk maken.
Angst, agressie en onverschilligheid
Een samenleving die vrijheid reduceert tot keuzevrijheid en identiteit, ondergraaft haar eigen morele basis. Wanneer vrijheid niet langer gepaard gaat met zelfbeheersing en respect, slaat zij om in agressie of onverschilligheid. De vrijheid van de één wordt dan de onvrijheid van de ander.
Vrijheid als praktijk
Misschien is dat de kern die twintig jaar geleden al zichtbaar was: echte vrijheid groeit niet door steeds meer te doen, maar door te weten wanneer iets te laten. Door ruimte te maken, innerlijk en uiterlijk.
Boekverwijzing
Erich Fromm, De angst voor vrijheid (1941).
