Evenwaardigheid
vrijheid en liefde

Waarom zijn er dan conflicten? Wanneer we spreken over non-dualiteit, roept dat vaak beelden op van een diepgaande spirituele eenheid, een overstijgen van verschillen en tegenstellingen. Maar hoe kan dat concept zich staande houden in de meest extreme situaties, zoals oorlog, waarin de verschillen tussen mensen juist maximaal lijken te zijn? Hoe kun je de eenheid zien met iemand die tegenover je staat, die je bedreigt of zelfs probeert te doden? Machtsstrijd Een bekend voorbeeld is het kerstbestand van 1914, een moment tijdens de Eerste Wereldoorlog waarin soldaten van vijandige legers hun wapens neerlegden, samen kerstliederen zongen en zelfs voetbal speelden. Dit wordt vaak gezien als een prachtig symbool van menselijkheid te midden van gruwel. Toch draagt het ook een ongemakkelijke dubbelzinnigheid in zich. Enerzijds was het een moment van inzicht in de waanzin van de oorlog: de soldaten zagen elkaar niet langer als vijanden, maar als broeders, mensen zoals zijzelf. Anderzijds kun j...

Een pleidooi voor emancipatie van alle levende wezens Elkaar beschermen De geschiedenis van de mens is in veel opzichten een geschiedenis van (machts)strijd. Van onderlinge conflicten tot de verovering van land, arbeid en identiteit, telkens klinkt het echo van antagonisme : de neiging om de ander te zien als bedreiging, als object, als dat wat overwonnen of beheerst moet worden. Maar waar deze houding ooit misschien overlevingsvoordeel bood, is zij in onze tijd uitgegroeid tot een mondiale crisis. Want niet alleen mensen onderling, maar ook de natuur, het dier en het leven zelf zijn slachtoffer geworden van deze houding. Steeds meer denkers wijzen op de noodzaak van een andere grondhouding: die van evenwaardigheid , niet alleen tussen mensen, maar ook tussen mens en dier, tussen mens en aarde. Wat betekent dat? En hoe zouden we daar kunnen komen? In wat volgt, worden inzichten van vijf invloedrijke denkers verbonden met de vraag naar het herstel van relatie over de grenzen van het men...

Over aanwezigheid zonder toe-eigening Een getuige is geen toeschouwer. De toeschouwer houdt afstand om niet geraakt te worden. De getuige houdt afstand om het geziene te kunnen dragen. Het verschil zit niet in de positie maar in de bereidheid. Er zijn mensen die bewaren wat anderen loslaten. Die aanwezig zijn bij wat niet wordt uitgesproken. Die op een pad staan tegenover iemand en de vraag dragen zonder haar te stellen. Die boeken in bewaring nemen. Die bij een sterfbed zijn zonder te weten wat ze meenemen tot het jaren later zichtbaar wordt. Getuige zijn vraagt niets en tegelijk alles. De getuige schept ruimte door er te zijn zonder het over te nemen. Dat is iets anders dan helpen. Helpen heeft een richting, een doel, een resultaat. Getuige zijn heeft alleen een aanwezigheid. Vandaar de paradox: wie getuige is, verandert niets en verandert alles. Compassie is de grondstof. Maar oneindige compassie bestaat niet zonder zelfverlies. De getuige weet dit. Hij wordt bewogen maar niet meeg...

We bestaan in de ontmoeting met de ander Ieder mens mag er zijn. Dat klinkt vanzelfsprekend, maar voor veel mensen voelt het dat niet zo. Alsof er bewijs nodig is, geleverd dooreen ander, dat jij er mag zijn. Alsof het bestaan pas telt als het wordt erkend, bevestigd, gezien. In de natuur is ieder levend wezen er ook, maar daar geldt een andere logica en vrijheid: je mag er zijn, totdat je wordt opgegeten. De natuur kent geen bevestiging, hooguit voortbestaan. De mens verlangt iets anders. De Franse filosoof Emmanuel Levinas heeft deze menselijke situatie op indringende wijze beschreven. Hij stelt dat onze fundamentele ervaring van het bestaan niet ligt in het ‘ik denk, dus ik ben’ van Descartes, maar in het moment dat we worden aangesproken door het gelaat van de ander. Dat gelaat stelt geen vraag, maar roept op: Gij zult niet doden. Er klinkt geen bewijs, maar een appel. En in dat appel ligt een erkenning: jij bent er, en jij draagt verantwoordelijkheid. Juist in die verantwoo...

Arbeid, energie en liefde in balans De taal van levensenergie door de eeuwen heen Wanneer mensen spreken over relaties in termen van energie -iemand die je oplaadt of juist leegzuigt- gebruiken we woorden die een lange geschiedenis hebben. Eeuwenlang hebben mensen geprobeerd te begrijpen wat leven en vitaliteit is en telkens zochten ze daarvoor beelden in de techniek en kennis van hun tijd. Oeroude verhalen beginnen met adem  In Genesis vormt God de mens uit klei en blaast hem de levensadem in. In Indiase en Chinese tradities is er prana of chi : een subtiele kracht die stroomt door lichaam en kosmos. Adem is het eerste teken van leven, het verdwijnen ervan het teken van dood. De gedachte dat er iets onzichtbaars in ons stroomt dat leven mogelijk maakt, is zo oud als de mensheid zelf. De Grieken zochten filosofische taal  Plato sprak over de ziel ( psyche ) die het lichaam bezielt. Aristoteles introduceerde het begrip entelechie : de innerlijke kracht die een eikel ...

Stoïcijnse rust, synchroniciteit en evenwaardig contact De eerste helft van een mensenleven staat vaak in het teken van leren. Ouders, leraren en de overheid wijzen ons de weg: we moeten kennis vergaren, vaardigheden ontwikkelen en zo toegang krijgen tot studie en werk. Ook ik heb dat kronkelige pad bewandeld. Met mijn pensionering merkte ik dat de balans verschoof. Waar ik ooit gedreven werd door de vraag wat ik moest leren, houd ik mij nu meer bezig met afleren. Afleren klinkt misschien als verval of verlies, maar het is een bewuste keuze. Het is het opsporen en loslaten van overtuigingen die meer last dan vrijheid geven. Het is leven vanuit de via negativa , de apofatische benadering: niet zozeer benoemen wat iets is, maar ontdekken wat het níet hoeft te zijn. Wat overblijft is ruimte, ruimte voor vrijheid, ontvankelijkheid en nieuwe betekenis. De Gouden Regel: wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet , is een universeel voorbeeld. Afleren en stoïcisme ...

Liefde begint waar aanwezigheid stil wordt Zoals Thich Nhat Hanh in Ware liefde  schrijft: “We moeten volledig aanwezig zijn in ons leven, in het huidige moment”. Liefde stroomt juist daar waar we aanwezig zijn zonder oordeel, zonder bezit, zonder verwachting. Liefde stroomt Niet omdat wij dat willen, maar omdat zij haar eigen weg zoekt. Soms zacht, als een beek die zich voegt naar het landschap dat haar ontvangt. Soms krachtig, als leven dat zijn vorm vindt waar ruimte is. De mens kan die stroom niet maken, alleen toestaan of blokkeren. Zodra er een gerichtheid is op uitkomst, is de stroom niet meer vrij. Dan wordt liefde een middel tot iets anders: waardering, erkenning, veiligheid. Ze lijkt te bewegen, maar verliest haar bron. Liefde stroomt zolang we haar niet willen bezitten of bewijzen. Erich Fromm noemde liefde een actieve kracht die voortkomt uit innerlijke vrijheid. Wie bemint om bevestigd te worden, maakt van liefde een ruilmiddel. Alleen wie zichzelf kent, k...

Waar ligt de grens? In het dagelijks leven maken we voortdurend gebruik van elkaar: we vragen om hulp, we werken samen, we geven en ontvangen. Maar wanneer slaat dit gebruik om in iets ongemakkelijks, iets wat schuurt? Wanneer gebruiken we de ander op een manier die niet meer vrij is? Die vraag raakt aan een grens waar filosofie en levenshouding elkaar ontmoeten. De ander als middel Immanuel Kant formuleerde het zo: behandel de ander nooit louter als middel , maar altijd ook als doel op zich. Je mag dus samenwerken of iets vragen, zolang je de ander blijft erkennen in zijn eigenheid en vrijheid . Zodra je over andermans grenzen gaat of zijn stem negeert, ontstaat er iets scheefs. Martin Buber maakt dat verschil voelbaar in zijn onderscheid tussen de ik–gij-relatie en de ik–het-relatie . In de eerste zie je de ander echt. In de tweede is hij of zij gereduceerd tot iets bruikbaars. Dat is soms functioneel nodig, maar wordt een probleem als het blijvend zo is. De stille kra...

Geraakt worden, begrijpen, thuiskomen Verliefdheid is niet alleen een persoonlijke ervaring, maar ook een existentiële gebeurtenis. Ze opent iets wat groter is dan onszelf, iets in de ander, in de wereld, en misschien wel in ons vermogen tot aandacht. We beschrijven verliefdheid zoals filosofen en wetenschappers dat hebben gedaan: niet als toeval of mysterie, maar als een kracht die iets onthult over ons bewustzijn, onze relaties en ons samenleven. We volgen het spoor in drie bewegingen: geraakt worden, begrijpen, thuiskomen. Waarom we verliefd worden Verliefdheid is evolutionair te verklaren. Ze bevordert hechting, voortplanting en langdurige samenwerking. Helen Fisher beschrijft drie onderscheiden systemen: lust , romantische aantrekking en binding . Verliefdheid activeert vooral dat tweede systeem: een intense focus op één ander, die ons motiveert om ons te verbinden. Neurowetenschappelijk onderzoek laat zien dat verliefdheid de hersengebieden activeert die...

Brug tussen biologie, bewustzijn en betrokkenheid Waarom we verliefd worden Verliefdheid lijkt op het eerste gezicht een vluchtige toestand: verwarring, euforie, obsessie. Toch zijn wetenschappers het erover eens dat deze toestand een diepere functie heeft. Volgens de evolutionaire psychologie (o.a. Helen Fisher) bevordert verliefdheid hechting, voortplanting en partnerschap. Zij onderscheidt drie systemen: lust , romantische aantrekkingskracht en emotionele binding . Verliefdheid is dus niet slechts hormonale chaos, maar een biologische brug tussen verlangen en toewijding. Neurowetenschappers laten zien dat verliefdheid gebieden in de hersenen activeert die te maken hebben met motivatie, beloning en vertrouwen. De aanmaak van dopamine, oxytocine en serotonine maakt dat we ons diep verbonden voelen met de ander, maar ook kwetsbaar en op scherp. Wat verliefdheid onthult over bewustzijn Filosofen kijken minder naar hormonen en meer naar betekenis . Martin Buber liet ...