Evenwaardigheid
vrijheid en liefde

Waarom zijn er dan conflicten? Wanneer we spreken over non-dualiteit, roept dat vaak beelden op van een diepgaande spirituele eenheid, een overstijgen van verschillen en tegenstellingen. Maar hoe kan dat concept zich staande houden in de meest extreme situaties, zoals oorlog, waarin de verschillen tussen mensen juist maximaal lijken te zijn? Hoe kun je de eenheid zien met iemand die tegenover je staat, die je bedreigt of zelfs probeert te doden? Machtsstrijd Een bekend voorbeeld is het kerstbestand van 1914, een moment tijdens de Eerste Wereldoorlog waarin soldaten van vijandige legers hun wapens neerlegden, samen kerstliederen zongen en zelfs voetbal speelden. Dit wordt vaak gezien als een prachtig symbool van menselijkheid te midden van gruwel. Toch draagt het ook een ongemakkelijke dubbelzinnigheid in zich. Enerzijds was het een moment van inzicht in de waanzin van de oorlog: de soldaten zagen elkaar niet langer als vijanden, maar als broeders, mensen zoals zijzelf. Anderzijds kun j...

De kunst van telkens opnieuw kiezen Tussen actie en terughoudendheid In tijden van dreigende oorlog klinkt vaak de vraag: wat moeten wij doen? Jongvolwassenen vragen zich af of ze het leger moeten ingaan, of dat er alternatieven zijn. Wat zelden gehoord wordt, is de vraag naar de balans tussen doen en laten. Kunnen we oorlog voorkomen door niet te handelen, door ons te onthouden van bepaalde daden, juist omdat elke daad een nieuwe escalatie kan inluiden? Filosofische stemmen Filosofen als Arendt, Weil, Gandhi en Levinas hebben ieder op hun manier gewezen op de spanning tussen handelen en nalaten. Arendt zag handelen als bron van vrijheid, maar ook als iets dat verantwoordelijkheid vraagt. Gandhi ontwikkelde de kracht van geweldloosheid, waarin niet-handelen juist een actieve keuze werd. Levinas benadrukte de ethische roep van het gelaat van de Ander, dat ons aanspreekt nog vóór we handelen. Terughoudendheid als begin Het taoïsme wijst erop dat oorlog vaak ontstaat doordat m...

Leegte, hefboom en ruimte Wie nadenkt over God stuit onvermijdelijk op de vraag: zoeken wij God omdat Hij er is, of omdat wij Hem nodig hebben? In die spanning ligt een oud en voortdurend actueel gesprek tussen filosofie, psychologie en theologie. God als hefboom van de geest Vanaf de negentiende eeuw wezen denkers als Feuerbach en Freud erop dat godsbeelden vaak ontstaan uit menselijke verlangens. Volgens hen is God in wezen een projectie: een vergrote versie van onze behoeften. Waar Feuerbach stelde dat de eigenschappen die wij aan God toeschrijven eigenlijk ons eigen ideaalbeeld weerspiegelen, zag Freud in God vooral een vaderfiguur, een psychologisch hulpmiddel om met kwetsbaarheid en angst om te gaan. In dit licht verschijnt God als een mentale hefboom : een kracht die we zelf uitvinden om boven onze tekorten uit te stijgen. Het voordeel van dit perspectief is dat het doorzichtig maakt hoe religie troost kan bieden. Het risico is dat er niets anders overblijft dan een nutt...

Liefde begint waar aanwezigheid stil wordt Zoals Thich Nhat Hanh in Ware liefde  schrijft: “We moeten volledig aanwezig zijn in ons leven, in het huidige moment”. Liefdestroomt juist daar waar we aanwezig zijn zonder oordeel , zonder bezit, zonder verwachting. Liefde stroomt Niet omdat wij dat willen, maar omdat zij haar eigen weg zoekt. Soms zacht, als een beek die zich voegt naar het landschap dat haar ontvangt. Soms krachtig, als leven dat zijn vorm vindt waar ruimte is. De mens kan die stroom niet maken, alleen toestaan of blokkeren. Zodra er een gerichtheid is op uitkomst, is de stroom niet meer vrij. Dan wordt liefde een middel tot iets anders: waardering, erkenning, veiligheid. Ze lijkt te bewegen, maar verliest haar bron. Liefde stroomt zolang we haar niet willen bezitten of bewijzen. Erich Fromm noemde liefde een actieve kracht die voortkomt uit innerlijke vrijheid. Wie bemint om bevestigd te worden, maakt van liefde een ruilmiddel. Alleen wie zichzelf kent, k...

Waar ligt de grens? In het dagelijks leven maken we voortdurend gebruik van elkaar: we vragen om hulp, we werken samen, we geven en ontvangen. Maar wanneer slaat dit gebruik om in iets ongemakkelijks, iets wat schuurt? Wanneer gebruiken we de ander op een manier die niet meer vrij is? Die vraag raakt aan een grens waar filosofie en levenshouding elkaar ontmoeten. De ander als middel Immanuel Kant formuleerde het zo: behandel de ander nooit louter als middel , maar altijd ook als doel op zich. Je mag dus samenwerken of iets vragen, zolang je de ander blijft erkennen in zijn eigenheid en vrijheid . Zodra je over andermans grenzen gaat of zijn stem negeert, ontstaat er iets scheefs. Martin Buber maakt dat verschil voelbaar in zijn onderscheid tussen de ik–gij-relatie en de ik–het-relatie . In de eerste zie je de ander echt. In de tweede is hij of zij gereduceerd tot iets bruikbaars. Dat is soms functioneel nodig, maar wordt een probleem als het blijvend zo is. De stille kra...

Over aanwezigheid zonder toe-eigening Een getuige is geen toeschouwer. De toeschouwer houdt afstand om niet geraakt te worden. De getuige houdt afstand om het geziene te kunnen dragen. Het verschil zit niet in de positie maar in de bereidheid. Er zijn mensen die bewaren wat anderen loslaten. Die aanwezig zijn bij wat niet wordt uitgesproken. Die op een pad staan tegenover iemand en de vraag dragen zonder haar te stellen. Die boeken in bewaring nemen. Die bij een sterfbed zijn zonder te weten wat ze meenemen tot het jaren later zichtbaar wordt. Getuige zijn vraagt niets en tegelijk alles. De getuige schept ruimte door er te zijn zonder het over te nemen. Dat is iets anders dan helpen. Helpen heeft een richting, een doel, een resultaat. Getuige zijn heeft alleen een aanwezigheid. Vandaar de paradox: wie getuige is, verandert niets en verandert alles. Compassie is de grondstof. Maar oneindige compassie bestaat niet zonder zelfverlies. De getuige weet dit. Hij wordt bewogen maar niet meeg...